Satt/ósatt — Halldór Ragnarsson

Núna, kannski meira en nokkru sinni fyrr í sögunni, eru mörkin milli sannleika og skáldskapar – og framsetning þeirra – orðin óljós. Yngri kynslóðir meta ljósmyndina nú með þeirri viðbótarsíu að þurfa að greina hvort hún hafi verið búin til með gervigreind eða ekki, á meðan eldri kynslóðir litu á heiminn í þeirri sannfæringu að ljósmyndir væru sönnun veruleikans, framlenging á þeirri hugmynd að það að sjá með eigin augum væri sjálf sönnunin. Löng hefð er fyrir asemískri skrift, eða ólæsilegum abstraktmerkjum sem líkjast ritmáli en bera enga tiltekna merkingu. Hún virkar sem skrift án tungumáls, nokkurs konar þátttaka í því að líkja eftir táknum í eigin túlkun og segja sannleika á sínu eigin máli.

Einhvers staðar milli þessara póla liggur rannsókn Halldórs Ragnarssonar á framsetningu sannleika og ósanninda á okkar tímum. Eða öllu heldur rannsókn sem framkvæmd er innan frá: að prófa mörk eigin staðbundinnar þekkingar og uppgötva að þau mörk eru nær en búist var við.

Halldór Ragnarsson beinir þessari athugun að framsetningu tungumálsins. Tungumál er jú mynd af safni tákna sem bera sameiginlega merkingu. Málarinn, sem starfar í Reykjavík, rannsakar samband tungumáls og málverks með orðum og stuttum setningum sem aðalefnivið – að mestu fengnum úr dagbókum sínum – sem röð hugleiðinga um hvernig skynjaður veruleiki stenst líkamsbundna reynslu og skynjun. Halldór samþættir textann beint inn í yfirborð strigans og leyfir tungumálinu þannig einnig að starfa sem mynd.

Endurtekning gegnir lykilhlutverki í vinnuferli hans. Með endurtekinni skrift og lagskiptingu orða færist tungumálið smám saman frá samskiptum yfir í hrynjandi, áferð og sjónrænt form – orðið máist eins og steinn pússast af straumum í vatni, þar til það sem eftir stendur er fremur skynjun en tákn. Þetta er ekki beinlínis útþurrkun heldur nokkurs konar þrýstingur: sama orðið skrifað tíu sinnum, tuttugu sinnum, þar til lesandinn er ekki lengur viss um hvort hann sé að lesa eða einfaldlega að horfa. Við viss mörk endurtekningar hverfur merkingin ekki beint heldur losnar hún frá viðfangi sínu og eitthvað annað tekur við – eitthvað sem stendur nær tilfinningu eða efnislegri staðreynd merkisins sjálfs.

Verkin hreyfast gjarnan milli einlægni og margræðni og rannsaka hvernig tilfinningaleg merking getur orðið til, leyst upp eða umbreyst í gegnum endurtekningu. Orð sem skrifað er einu sinni er staðhæfing. Skrifað oft verður það að spurningu, særingu, efa eða áferð. Málverk Halldórs rannsaka brothætt mörk lesturs og sjónar – þar sem tungumálið verður í senn sjónræn bygging og sálrænt rými – og spyrja hversu stór hluti merkingarinnar búi í orðinu sjálfu og hversu mikið sé einfaldlega leifar athyglinnar.

Skáldið og gagnrýnandinn Cole Swensen skrifar um Cy Twombly, annan listamann sem rannsakaði málun tungumálsins og breytta merkingu þess sem myndar:

„Ólæsileg skrift sýnir hluti sem það sem þeir eru ekki. Þess vegna er hún „hindruð“ með öllum mögulegum ráðum (af ýmsum yfirvöldum, allt frá skólanum og áfram). Hún er sökuð um að reyna að fela eitthvað, um að vera dulargervi. Hún er „lesin“ (af rithandarsérfræðingum og öðrum) sem merki um höfnun, sem andfélagsleg. Hún er að minnsta kosti vísbending um hversu veikburða og viðkvæmur læsileiki er. Hún sýnir að hið læsilega er flokkur sem er stöðugt undir ógn, á stöðugt á hættu að hverfa, glatast, í þverstæðukenndri torræðni þar sem hægt er að sjá og bera kennsl á skriftina en ekki lengur lesa hana. Ólæsileg skrift gefur í raun til kynna að táknið hafi verið étið upp af eigin fígúratífu eðli og að það þurfi í rauninni næstum ekkert til að myndin falli aftur niður í stöðu hreinnar teikningar.“*

Líkt og Twombly færir Halldór sig frá menningarlegri og málfræðilegri merkingu í átt að einhverju sem er rökrétt séð á undan – eða á bak við – táknmyndunina. Tungumálið í verkum hans er alltaf satt á því augnabliki sem það er skrifað eða talað, alveg þar til það þarf að vísa til einhvers, og það bendir í átt að mannslíkamanum með áferðarfallegri, mannlegri rithönd, sem hlykkjast og staðhæfir en reynir um leið þessa staðhæfingu á heiminum.

Verkin á sýningunni, sem unnin voru síðastliðið ár, takast á við þessa spurningu um sannleika og ósannindi í samtímanum. Hvað er raunverulegt og hver ákveður það? Í heimi þar sem myndir, textar og raddir eru stöðugt endurframleiddar af jafnt fólki sem vélum gæti veruleikinn einfaldlega orðið sá meinti sannleikur sem maður veitir athygli.

Titlar verkanna eru staðhæfingar í sjálfum sér og slá tóninn fyrir yfirlýsingu sem beint er að heiminum eins og verið sé að prófa hvort hún standist í efnislegum veruleika utan sjálfsins. Orð og setningar birtast aftur og aftur, stundum þar til þau missa merkingu sína, stundum þar til þau festast sem sannleikur. Í þessu ferli verður tungumálið bæði efni og aðferð – verkfæri til að nálgast eitthvað sem hugsanlega er ekki hægt að segja beint. Allir setja fram útgáfu af sjálfum sér – fágaða, eftirsóknarverða, óaðgengilega. Fjarlægðin milli þess sem sýnt er og þess sem raunverulega er hefur aldrei virst meiri eða ósýnilegri.

Sýningin fjallar ekki aðeins um ytri veruleika á borð við gervigreind eða samfélagsmiðla heldur einnig um persónulega reynslu. Hvenær segi ég sannleikann? Hvenær breyti ég frásögninni? Og fyrir hvern? Ertu til eða ertu að sýna að þú sért til? Sérhver lygi er jú sögð til að láta mann líta betur út – eða að minnsta kosti ekki verr. Sannleikurinn virðist oft ráðast af samhengi, ásetningi og viðtakanda, og þeir heimspekingar sem Halldór hefur að sessunautum – ofurveruleiki Baudrillards, mörk tungumáls og heims hjá Wittgenstein – bjóða síður upp á lausn en staðfestingu á vandanum. Verkin eru full af mótsögnum: staðhæfingum sem afneita sjálfum sér, setningum sem virðast skýrar en opnast við nánari skoðun. Bil er á milli þess sem sagt er og þess sem átt er við – og kannski er þetta bil einmitt rýmið þar sem eitthvað raunverulegt getur runnið í gegn, óreiðukennt, ófágað og leitandi að læsileika. Getum við þýtt þá þekkingu sem efnið sjálft veitir okkur yfir á tungumál? Hvað myndi það segja?

*SWENSEN, Cole. „A Hand Writing.“ Noise That Stays Noise: Essays. Ann Arbor: University of Michigan Press, 2011, bls. 82–89.

Texti eftir Erin Honeycutt.