Gullni hringurinn

Listamannatvíeykið Austur-Íslendingar – Weronika Balcerak og Lukas Bury – stígur um borð í rútu á Gullna hringnum með Íslendinga sem áhorfendur; verkefnið er að hluta til gjörningur, að hluta til myndbandslist, að hluta til heimildaverk. Rútan fylgir hefðbundinni ferðaáætlun: Þingvellir, Geysir, Gullfoss. Þrír staðir í miðju sjálfsmyndar Íslands, svo rækilega miðlað af ferðaþjónustunni að heimsókn til þeirra felur þegar í sér að sjá þá tvisvar – einu sinni í eigin persónu, einu sinni í gegnum þá mynd sem var til staðar áður en heimsóknin átti sér stað. Landslagið er bæði innra með okkur og fyrir framan okkur. Það hefur verið mótað áður en við komum að því.

Frásögn fararstjórans er í beinni útsendingu til LÁ Listasafns. Rútan lýkur ferð sinni þar, leiðsögumenn og farþegar stíga út saman og áhorfendahóparnir tveir – þeir sem ferðuðust og þeir sem fylgdust með – mætast loksins. Myndefnið verður að sýningunni.

Í beinu útsendingunni verður til ‏þriðja tegund af þekkingu. Þeir sem sitja í LÁ Listasafninu fylgjast með ferðinni um Gullna hringinn um leið og hún er farin, í rauntíma, á skjá – sem er jafnframt sú leið sem flestir þeirra kynntust honum fyrst í gegnum. Töfin er ekki tæknileg heldur verufræðileg: að horfa á landslag birtast í gegnum myndavél er að vera í senn nærverandi og fjarverandi, ástand sem virðist nýtt en er það ekki. Þetta er ástand allrar miðlaðrar reynslu, sem verður skyndilega læsilegt innan rammans. Walter Benjamin skrifaði að vélræn endurgerð svipti frumverkið áru þess – nærveru þess í tíma og rúmi – en það sem beina útsendingin leggur til er jafnvel meira truflandi: að skynjunin hafi alltaf að einhverju leyti verið búin til, að frumgerðin hafi ávallt verið útgáfa. Áhorfandinn í safninu fær ekki lakari reynslu en farþeginn í rútunni. Hann fær aðra reynslu, með annars konar útilokun. Farþeginn getur ekki stigið út fyrir handritið; vitnið getur ekki fundið fyrir úðanum við Gullfoss. Hvorugt þeirra hefur ómiðlaðan aðgang að staðnum. Það sem fjarlægð skjásins gerir sýnilegt er það sem nálægðin dylur: að vera áhorfandi að landslagi – hvaða landslagi sem er, þar með talið því sem maður ólst upp við – felur alltaf í sér að koma örlítið of seint, að erfa mynd sem þegar er komin í umferð, að upplifa augnablikið og framsetningu þess sem óaðskiljanleg. Beina útsendingin rýrir ekki ferðina heldur sýnir það sem ferðin hefur alltaf verið, í gegnum sýn Austur-Íslendinga.

Austur-Íslendingar dregur nafn sitt af Vestur-Íslendingum – sögulegu heiti yfir Íslendinga sem fluttu til Norður-Ameríku – og snýr þar með við stefnu tilfærslunnar. Balcerak og Bury eru bæði fædd í Póllandi, bæði búsett í Reykjavík og bæði starfandi innan ferðaþjónustu þar sem meirihluti leiðsögumanna er ekki íslenskur. Verk þeirra spyr hvað það þýði að gerast varðmaður þjóðarsögu sem tilheyrir, að minnsta kosti í prinsippinu, farþegunum í þessari tilteknu rútu. Leiðsögn er form með eigin hefðum: líkami fremst í ökutæki á ferð, handrit sem hefur verið æft þar til það hljómar sjálfsprottið, staðreyndir þar sem valið er aldrei hlutlaust. Landslag, eins og fyrirbærafræðin leggur áherslu á, er að miklu leyti samsett úr vörpunum – órýndum þrám okkar, löngunum og fyrri myndum – og hvergi er sú smíð sýnilegri en í skipulagðri ferðaáætlun, fyrirfram ákveðnu útsýni, myndatexta sem segir þér hvað það er sem þú sérð.

Þessi viðsnúningur er ögrunin í kjarna gjörningsins. Íslendingarnir sem sitja fyrir aftan leiðsögumennina þekkja Þingvelli, eða telja sig gera það. Þeir kunna að þekkja staðinn úr heimsóknum í æsku, af málverkum Kjarvals af hrauninu eða frá rómantísku listamönnunum sem gerðu landslagið að nokkurs konar íláti undir þjóðlega tilfinningu. Það sem þeir eru síður líklegir til að þekkja er sú útgáfa sem gengur á netinu, í ferðahandbókum og í handritinu sem er lagt á minnið til að láta staðinn virðast aðlaðandi fyrir ókunnuga. Austur-Íslendingar bjóða þeim þá útgáfu. Spurningin sem verkið varpar fram er ekki aðeins söguleg eða félagsfræðileg heldur skynræn. Hvaða þjóðsögnum hafa Íslendingar sjálfir gleymt? Hvað veit ferðaímyndin – eða hverju er sleppt í henni – sem heimamaðurinn hugsar ekki lengur um að spyrja?

Frá árinu 2008 hefur Ísland mótað sjálfsmynd sína á talsvert meðvitaðan hátt. Ferðaþjónustan endurreisti hagkerfið eftir fjármálahrunið og með henni kom landslag sem var rækilega endursagt fyrir erlenda neyslu – lagskipt, sýningarstýrt og selt. Gullni hringurinn situr í miðju þeirrar ímyndar. Þingvellir bera þungann af stofnun þjóðarinnar: vettvangur elsta þings heims, Þórarinn B. Þorláksson málaði þá um aldamótin og Kjarval sótti þá ítrekað heim sem stað þar sem hægt væri að kyrrsetja einhver grundvallaratriði um Ísland nógu lengi til að mála þau. Þessi myndræna hvöt – viðleitnin til að stöðva lifandi landslag í framsetningu – er frásagnarathöfn í sjálfu sér, aldrei laus við þau menningarlegu viðhorf sem hún festir í sessi. Sérhvert kort er einnig skynjunarskjal: skýringar þess, litaval og það sem er látið ósagt skapa vissa sýn, leggja landafræði saman við hliðstæðu mannlegrar vitundar. Leið Gullna hringsins er, meðal annars, marglaga kort af fortíð og nútíð Íslands, ímyndað og varpað upp eins og á skjá. Hringur dreginn í sandinn.

Leiðsögn hefur ávallt verið snertiflötur – skipulögð kynni milli þeirra sem setja stað á svið og þeirra sem neyta hans, milli þeirrar útgáfu sem ferðast og þeirrar sem verður eftir. Fararstjórar eru meðal sýnilegustu íbúa á þröskuldinum þarna á milli. Þeir eru vegvísar, gera land og menningu lifandi og miðla því; ekki einungis sögumenn heldur menningarlegir milligöngumenn sem marka skilmála þess hvernig kynni geti átt sér stað. Ferðaþjónustan hefur lengi klætt þetta samband í búning gestrisni, sem gjöf, en efnahagslegt og félagslegt misvægið sem býr undir þeirri framsetningu er aldrei langt undir yfirborðinu. Ferðamannasjónin, eins og fræðimenn ferðaþjónustu hafa lengi bent á, er ekki saklaus skynjun: hún mótast af fjölmiðlamyndum, ferðaáætlunum og orðræðu og ber með sér sögu valdsins sem skapaði hana.

Með því að setja íslenska áhorfendur í þá stöðu sem venjulega er skipuð af fólki sem heimsækir landið í fyrsta sinn gera Austur-Íslendingar þetta val sýnilegt. Farþegarnir eru hvorki ferðamenn né einfaldlega heimamenn. Þeir eru einhvers staðar þar á milli – sem listafólkið kynni að halda fram að sé einmitt sá staður þar sem flestir sem lifa með landslagi finna sig að lokum. Ferðamannahandritið einfaldar ekki þetta samband heldur afhjúpar það. Það sýnir hvernig reynslan hefur verið mótuð áður en komið er á staðinn, af bæklingnum, flokkun, ljósmyndum og fyrri heimsókn einhvers annars.

Það sem Austur-Íslendingar leggja til er að framandleiki geti verið form umhyggju. Að heyra landslaginu sínu lýst fyrir sér, það fært í handrit, því pakkað og það fært manni aftur, er ekki endilega að glata því. Það getur verið að skilja, í fyrsta sinn, hversu rækilega það hefur verið smíðað fyrir þína hönd og annarra. Áhorfendahóparnir tveir sem mætast í LÁ Listasafni sættast ekki beint heldur eru hafðir í frjórri nálægð: þeir sem þekkja Þingvelli utan að og þeir sem þekkja þá útgáfu þeirra sem ferðast. Á milli þeirra verður eitthvað sem líkist heildstæðri frásögn af staðnum um stund mögulegt. Þannig verður fararstjórinn að menningarmiðlara, að leikara, að listamanni, í gegnum miðlandi hlutverk vegvísis, sögumanns, miðlara.